Salmedikting

Sitat

Han blei likevel eit tidleg døme på den estetiske krafta som på mange område bar det nye skriftspråket fram. Fram til 1891 kom han med tre utgåver til av salmeboka si, som til slutt inneheldt 150 salmar. Då hadde Blix dikta salmar til så godt som kvar einaste kyrkjesøndag kyrkjeåret gjennom. Først i 1892 kunne kyrkjedørene på lovleg vis opnast for desse salmane. Fram til 1900 var salmebøkene hans prenta i minst 214 000 eksemplar.
Ottar Grepstad,Viljen til språk, 2006, s. 107
 
Blix var prestelærd, men han kom aldri til å forkynne Ordet i vanleg tyding. På hans tid måtte ein vere kalla av kyrkjeleg styremakt om ein ville lære andre, og noko slikt kall fekk ikkje Blix.
Reidar Bolling,Elias Blix, 1953, s. 105 f.
 
Eit utrulegt godt Arbeid, og eg skulde taka myket imiste, om ikke dette er ei Vendebok i vaart theologiske Bokrike.
A.O. Vinje, ”Ei ny Salmebok”, Dølen 28.3.1869
 
Her i Landet hava me til denne Dag sunget som i Danmark med danske Ord og Ordelag, men naar me no kann koma til aa syngja med vaare eigne Ord og Ordelag, so vilde me med det sama faa syngja vaare eigne Tankar og Kjensler.
John Klæbo i Svein Urædd 31.3.1869, sitert etter Per Halse,Gudsord og folkemål, 2009, s. 350
 
Eg skulde ynskja, at kvar mann, som tenkjer nokot i denne Vegen, hadde desse umsette Salmarne i si Hand, so trur eg, at han vilde koma paa gode Tankar um Landsmaalet.
John Klæbo i Svein Urædd 31.3.1869, sitert etter Anders Aschim,Ein betre vår ein gong, 2008, s. 166
 
Først Søndagskvelden kom, fik jeg nogle Grander ind til mig, og vi sang og læste Salme efter Salme, og vi syntes alle meget godt om dem, ja saa godt, at vi vare enige om, at vore gamle vakre Salmetoner først fik sit rette Udtryk, naar Ordlaget var sligt.
Bonde frå Hardanger i Norsk Skoletidende 1869, sitert etter Per Halse,Gudsord og folkemål, 2009, s. 351
 
Hvorfor skulde det Sprog, som er det naturlige Udtryk for Ens Tanke og Følelse … ikke ogsaa være det friskeste og sandeste Udtryk, naar man taler med sin Gud?
Nils Hertzberg i Norsk Skoletidende 1869, sitert etter Per Halse,Gudsord og folkemål, 2009, s. 351
 
De originale Psalmer vidne baade om digterisk Begavelse og Herre dømme over Sproget. […] sand christelig Poesi, der øser af den christelige Troes rige Indhold.
Oluf Olssen i Luthersk Kirketidende 16.4.1870, sitert etter Anders Aschim,Ein betre vår ein gong, 2008, s. 172
 
Digteren har havt Overflod, saa han ikke blot har kunnet vælge de betegnende Udtryk, men tillige viseSkjønhedensaa stort et Hensyn, som man slet ikke almindelig er vant til selv i vort udviklede dansk-norske Skriftsprog.
Signaturen d, Verdens Gang 1.11.1883, sitert etter Per Halse,Gudsord og folkemål, 2009, s. 352
 
Disse Salmer er verd at læse, eller meget mere, der er en virkelig Salmetone i dem, saa man faar Lyst til at synge dem, synge dem iKirken.
Gustav Jensen, Luthersk Kirketidende 3.10.1891
 
Bygdefolk og lækpreikarar hev i mange aar nytta sitt morsmaal i samlingar og i kyrkja – fraa kordøri. … Det var vel ikkje for mykje, um præstar lærde seg ”fjellmaal”, so dei kunde tala til folke paa ein heimslegare maal. Orde vilde faa meir magt daa. Difor er det òg, at gamle gudgivne menn gjerne vil ha Blix inn i heim og kyrkja, um dei so ikkje er maalmenn.
Signaturen X, Den 17de Mai 23.9.1900
 
Det som for oss andre sjeldan er anna enn læresetningar, det vert hjaa Blix til levande synir og varme tankar, til dikt som syng ut hans inste sjølv, hans sanne liv, det han elles ikkje fekk ord for.
Arne Garborg, Den 17de Mai, 30.10.1900
 
Brugen af disse herlige salmer vil virke mægtig til fremme af andagten i Guds hus og til velsignelse for menighedens religiøse liv.
Kommentar i Hordaland 27.3.1901, sitert etter Per Halse,Gudsord og folkemål, 2009, s. 362
 
Blant de mange Salmer og Sange, Blix har efterladt sig, er der flere rene Kunstverker. Der hviler over dem noget af den nordlandske Sommers Lys og Fortryllelse.
Sven Ulsaker, Kirke og Kultur 1902, s. 67, sitert etter P.E. Rynning,Salmediktingi i Noreg, 1954, s. 163
 
De har ikke noget sterkt individuelt præg; men holder sig til de store fælleskristelige følelser, og omhandler fortrinsvis centrale emner, som Jesu fødsel, død og opstandelse. Stundom holder han sig saa nær til bibelen at salmen nærmest maa betragtes som en omskrivning av bibelteksten.
Knut Liestøl,Norsk Biografisk Leksikon, band II, 1925, s. 25
 
Man kan sige hvad man vil om det maal hvori Blix-salmerne er skrevne. Men det skal ingen kunne negte, at disse af levende poesi fyldte salmer træder os i møde i en saa klar, fint udarbeidet, til indholdet svarende form, at deres sprog ikke staar tilbage for noget af verdens kultursprog i nogensomhelst henseende.
Biskop Anton Chr. Bang, tale i Frimurerlogen i Christiania 19.5.1901, referert i Den 17de Mai 23.5.1901
 
Det gis ingen objektiv og sikker bedømmelse av salmer. Det skjer bare gjennem tidenes løp en utskilling. En salme prøves av sekler, ikke av personer, den prøves av felleslivet, ikke av den enkelte skjønners smak.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 5
 
Blix nøier seg her ikke med å være tjenende penn for ordets innhald og føier så til en enkel og oppbyggelig formaning. Dert blir postille i rytmeform. 
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 7
 
Det er makeløst å kunne skrive så mange salmer utan at det i en eneste av dem er noe anstrengt eller noe flaut. Det kan være jevnt, det kan virke langt, men det blir aldri platt.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 8
 
Blix er den første store salmedikter i Norge som ikke var prest. Kingo, Brorson, Grundtvig, Landstad, Wallin, Petter Dass – alle var de prester. De ”stod individuelt”, de stod på prekestolen og for alteret, mens menigheten, fellesskapet stod overfor dem som det de talte for, vidnet for ut av sig selv. Blix er derimotkirkebenkens mann. Han sitter nede mellem de andre. Og hos dem er han hjertens hjemme. Han er ett med dem. Han er dem.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 8
 
Det er altså ingen ungdom i Blix-diktene? Det er iallfall virkelig så at han ikke har diktet en eneste ungdomssalme.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 28
 
Det er med natur-motivet som med lands-motivet. Blix lar aldri naturen ha noen egenverdi. Han malar ikke for å male natur. Ikke engang i Nordlands-sangen er fjell og fjord verdier i sig selv, men sjelelige uttrykk.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 30
 
Påvirkninger fra andre salmeskalder er det mindre av enn en skulde vente.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 37
 
Salmene er blitt for lange. Legg merke til at det er de færreste gangene at Blix er god når det er mange vers. Det er en av nynorskens farer at ordene flyter så lett. Når Blix konsentrerer en salme til 4 vers, er han i regelen best.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 38 f
 
Blix var for beskjeden til å tenke sig at noen vilde sette egne toner til hans ord. Han diktet i de rytmer han fant gamle melodier til. Og det tapte både han og vi på.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 42
 
Bare i ett stikker han av fra alle som vil være åndfulle: han var ikke redd for å være enfoldig. Professor er det ikke meget av i salmene hans! Han blir aldri spekulativ, aldri teologisk, aldri innviklet. Altid enkel, ev mann og et barn.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 43
 
Jeg tror det er 40 % av salmene hans som i siste vers tar frem dødstanken på en eller annen måte. Men Blix som elles varierer så lite og kan være nokså enstrenget – her er han uuttømmelig med stadig nye, vekslende uttrykk og billeder.
Eivind Berggrav,Elias Blix, 1936, s. 44
 
Folk tykte enno det gjekk an at Blix sette om frå tysk og latin, men det verka beint fram forargeleg at han tok til med dei danske salmediktarane, særleg da Brorson, som kristenfolket elska høgare enn nokon annan.
Reidar Bolling,Elias Blix, 1953, s. 152 f.
 
I si samtid var Blix den suverene norske salmediktaren.
P.E. Rynning,Salmediktingi i Noreg, 1954, s. 164
 
Blix er av natur tolerant. […] I regelen legg Blix meir vekt på fellesskap enn på individualisme og han set den fargelause kvardag framom den glitrande høgtid. Han er heller ingen aggressiv sektmann som hevdar at han har den heile sanninga i lomma si. Han representerar heller ein vanleg folkeleg kristendomstype med røter tilbake til Pontoppidan og pietismen, ein type som vart heimlaus i dei teologiske hundreårskrigar som heldt seg til bokstav og ikkje etter ånd.
Reidar Djupedal i Elias Blix,Der eit fjell stig mot sky, 1968, s. 206
 
Manndomsåra hans fall midt i ei hard stridstid då åndelege og politiske motsetnader skilde folk åt, men i diktinga hans finn vi aldri minningar om desse åra.
Reidar Djupedal i Elias Blix,Der eit fjell stig mot sky, 1968, s. 206
 
I songane syng Blix heilt direkte om heimstad og barndomstid. I salmane derimot, er utgangspunktet ofte ei eller anna hending i bibelsoga. […] Nordland er likevel med i salmane, eller kanskje rettare: attom dei.
Tove Bull Jæger,Dei første nynorske salmane, 1972, s. 148
 
Det rikeste forråd av inkongruenser har salmeboken å oppvise. En unntagelse danner imidlertid Blix-salmene, som stundom kan vere prosodisk korrekte til det kjedsommelige.
Hallvard Lie,Norsk verslære, 1979, s. 79

Blix var og vart emigranten som aldri vende tilbake til fedrelandet, og diktinga hans ber merke av det. Det er heimen hans som syng i alt han skreiv. I 1866 var han heime for siste og einaste gong sidan han for heimanfrå i 1859.
Reidar Djupedal, ”Elias Blix. Salmeskald og folkesongar”, Kirke og Kultur 1986, s. 272
 
Døden og dødsmotivet kjem att i mest annankvar salme. I nokre tilfelle er han nok offer for ein manér. Ikkje så få av salmane er bygde over ame leisten der siste strofa skal handla om ”når det vil kvelda”.
Egil Elseth,Elias Blix, 1989, s. 191
 
Når ein går på den smale veg i Blix sine ordleggingar, kjennest det som å gå i eit par gode sko.
Einar Økland, ”Brukskunst”,Elias Blix’ beste, 1995, s. 6
 
Ein ordets sølvsmedkunst.
Einar Økland, ”Brukskunst”,Elias Blix’ beste, 1995, s. 7
 
I ordets beste og doble tyding er dette noko av nasjonens finaste brukskunst og just difor framleis i bruk.
Einar Økland, ”Brukskunst”,Elias Blix’ beste, 1995, s. 7
 
Blix hadde eit klart bruksmål med salmediktinga si. Det ser vi òg av utvalet salmar han valde å omsetje. Det var først og fremst gamle kjende kjernesalmar, altså slike som frå før var mykje nytta og omtykte av kyrkjelydane.
Tove Bull,Norsk biografisk leksikon, band I, 1999, s. 370
 
Han hadde ein kvote å fylle. Kvar kyrkjesundag skulle ha minst ein salme, helst fleire. Ein god del av salmeproduksjonen hans ber såleis preg av å vere skriven for eit slikt formål for augo. Fleire av salmane er for fromme evangelierim å rekne. Men i rekkja av salmar er det somme som lyser.
Tove Bull,Norsk biografisk leksikon, band I, 1999, s. 370
 
Hos Blix, Vinje og Aasen er det ikkje den gamle klassisismen vi møter; den som var aristokratisk både estetisk og sosialt og kunne vera fin på det inn i det presiøse …
Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 543
Der desse diktarane er nyskapande, er i naturbileta. Hos dei er natur og landskap det sjølvsagde romet der menneska ferdast, lever og arbeider; ikkje kvilestad for sår sjel og trøytt ånd – likevel ikkje meir sjølvsagt enn at naturen kan bli emne for lengting og draum, dikt og song.
Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 543
 
Blix bruker høgstil til høgtidssalmar til jul, påske og pinse. T.d. No koma Guds englar.
Høgstilen fyller Blix med djerv, nærast paradoksal allegorisering som nærmar seg barokk. Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 542
 
Det er høgd over diktinga til Blix, store bilete og lite av individuelle stemningar…
Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 542
 
Kjenslene dirrar og kan vere sterke, men er lagde under klar tanke og harmonisk form.
Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 543
 
Folkeleg utgangspunkt og presise naturbilete er utmerkande for salmane av Blix som for dikta av Aasen og Vinje.
Anders M. Andersen, ”Elias Blix og den klassiske nynorske lyrikken”, Kirke og kultur 5/6 2002, s. 541
 
Alle salmediktarar gjer bruk av bibelske allusjonar. Men i norsk samanheng er det ingen som har drive det intertekstuelle spelet med bibeltekstar så langt og så konsekvent som Elias Blix. Eit bibelsk ekko er merkbart mest i kvar einaste linje av originalsalmane hans. Han overfører dei bibel-orientalske bileta til ei norsk livsverd, ofte gjennom å kombinere velkjende motiv på nye og overraskande måtar. Elias Blix er ein norsk rabbinar som ser verda frå Edens hage.
Anders Aschim:Ein betre vår ein gong, 2008, s. 173
 
I ein Blix-salme er det alltid ein himmel over livet og bak døden som får det siste ordet.
Anders Aschim,Ein betre vår ein gong, 2008, s. 227
 
Dei fire morgon- og kveldssalmane til Blix er blitt ståande som noko av det mest friskaste og mest slitesterke han har gjort. Dei er brukarvenlege og høvelege for det daglege andaktslivet i skole og heim.
Anders Aschim,Ein betre vår ein gong, 2008, s. 273