Nordanvind' og 'n Ola

(Dikt, 1926)

Av Olav Aukrust
Dei var uvener, nordanvind' og 'n Ola.
    - - -
 

I kvar ein gylming bles det og ylte det og rein,
i glóp og skotom husmillom kvinka det og kvein;
i kvar ei armods kjellarpipe blistra det og pista,
det tok innunder takom so heile huset rista,
og kjellarleman' dundra og hoppa upp og ned, -
flogun' kom so stygge at folk vart annas ved.
Det taut og raut i rømdi som dyn frå foss og skryu,
det krafsa, gnog og røyvde seg so rart i loft og lyu,
det syrgje-lét og vindgret i avdal og dal,
som salmesong i likhus, på høgloft og sal
I gamle, myrke høyhus, der tassa det og tussa,
det draup i lo på låvom og vêra, bles og nussa, -
det brusa gjenom barskogen, gufsa uti gílom -
alle stader bauka det og var på same spelom:
    det feta og det tredta
    på stabursloftet skumt, -
    kva kjære va' rett detta -
    det stod då folketomt!
Kvar lausfjøl i stallstrevet leda seg og lirka,
det serra, det sangra, og gamlegrindi gnirka.
Det slafsa, det slarra, det draup av ei slind -
det er rett mangt eit læte um nætene i vind!
Det voks utover kvelden med verr' og verre vindkast,
og stundom kom det støytar med kvervilkvasse innkast.
«D'e' spøkjele' te vêr au, lel - sjå røyken, kå'n slæ' inn!»
sa ho Gamel-Anne hyfsi, - «nei-gud-fri-oss for ein vind!»
Eg freista glotte døri, - eg ska 'kje tru det nytta -
eg leit 'kje anna på, enn ho reiste, heile hytta!
- - - Stundom vart han tvinga på trongaste stellom -
stod innestengd og hegda seg i flógom uppi fjellom, -
han stod og tok seg tak, då, og dirra og nidskolv,
stod der og tverheldt seg i einingen og stridskolv -
jau då, når han losna! Då kula det godt, gut!
Jau då skuI' du høyrt, 'n va' ein som kom brått, gut! 

*
 
 
So vart det svarte natti, og alt vart gråt og gru,
med regn og vind og våe - å huss, å hutetu!
Og krak det einkvan ute no, og ingen hus 'om gav, -
ein einsleg fatig stakar med påså-sekk og stav?
Det var som vêr og vigge ein sukk imot meg sanka -
Gud trøyste kvar som modlaus i myrke natti vanka,
kvar trøytt og fredlaus vidfering utan far og mor, -
kvar heimlaus, arm og einsleg Guds vandringsmann på jord. 
    Det small på lem og rote -
    det var som alt der ute
i trongen til å kviskre ut sitt allerinste stunde -
og møttest i mitt hjarta, og der åleine kunde
til fullnads tala ut
si namnlause lengting, si gøymdaste sut.
Eg høyrde regnet piska, og tøyrvêrsvindan' let,
og krøklut-harde hundve'n i urdom, stakar, gret,
og naken, svart og våt hekk i bergehyllom heggen,
og snøvatnet sildra og rann nedover leggen.
Men alle dyr på skogen, og alle fuglar ville,
i ufs og hol og gøymslur låg kurande stille,
og tusen gløgge øyro gav på kvart eit læte akt,
og stormen voks og auka med uhorveleg makt, -­
braut fram frå alle leider og upp og upp seg øste,
ja samla seg til stormlaup og dengde, slo og frøste
og nidpiska småskogen, våt og bøygd og brun,
slo ned frå nakne brattfjell og sopa torp og tun,
so aur og grus og småstein og singlande rute
innover lofti helsa med sprøyten vill frå ute. 

 
 
Ein katt på våte labbar inn i lyuhalmen smaug,
men høgt på gistne trevet, i ein visin ertris-haug,
låg gamal hund ihopringa, kvinka ilt og drøymde, -
ute vart det verr' og verr', og kvart eit liv seg gøymde.
Ei kattul-kjerring ned gjenom eldhuspipa smatt -
og fjør og blod og røyskatt i oska fauk og spratt.
I undfjos-mur og møk rann det regn og draup og slatra -
frå langt inni ei vindpipe surra det og skvatra:
det peip og skar og kvæste, det let som skratt og gråt -
det låg ein arg kjøtmeis der og baska trøytt og våt. -
Det gufsa gjenom bygdi, det gaus igjenom gluggar,
men huff, i djuv og klemstre nord i store kalde skuggar
i Vindkjellar-gílom hekk det jøklar upp-og-ned -
der skrangla det i beintela, harde, nakne tre.
Det taut ei holi osp der, med fausk og røyte fora, -
kven kom i vind og væte, og upp og inn seg klora? 
    Det bles i fine hår der
    som krusa seg for vind -
    det låg ein vakker mår der
    i silkefagert skinn. -
Og stridregnet hylja og alle troll var lause,
og støytvindar bylja og bøygde strangar bause,
og frøste gjenom eine'n som med leggen djupt i svell
stod våt og frisk og stridhærd med klør i berg og fjell. 

*
 
 
Det leid og skreid med natti; men stormen heller auka -
då myrkret tok te flakne, kom siste, verste fauka,
og det so gjerdlaus amper, med so stygg og strid ein vind,
at mang ein arming sveipte sitt angestfulle sinn
i bøn og låg og bivra og bad med hender læste -
det tyktest gong på gong som at eitkvart måtte breste;
høyr vinden vart ei allmagt som reiste seg til ran
og brusa gjenom natti som ein domedags-orkan, -
    all verdi var i vande
    og glefste etter ande, -
ein drøymar låg i murudraum og strøyptest blå og bleik,
ein annan høyrde skogen i vanvitrædsle skreik;
det var som vilde vindvåar heile verket stane,
ja rive sjølve jordi og soli frå si bane
    og ut av verdi klembe
    det siste andetak - -
    skul' alt seg morgonrembe -
    og rivne med eit brak? 

 
 
Eg stod upp ør og døgervill, og inkje var det sove:
nordanvinden møtte med magt nordan novi.
Jau bygdi va' rett, vakte deg, eit vindalt hus!
«Nei stopp,» sa eg til Våen, «ver ikkje fullt so fus!
kva skal det gjera godt for, vind, å piske nakne lider
og stå og skjera tennom her som du til alle tider!
Eg tenkte mest du visste, det er hardsett nok her lel,
um ikkje du forverra det kvar morgon og kveld!
Du iskalde, kvinande vindmakarfusse,
du innholne, aurgamle, tome, stygge tusse,
du nåbleike vind-vette djupast nord og ned,
som ligg og blæs i holo di og aldri vil gje' fred:
du trur du kann meg skræme, du trugar, og du trugar -
du blæs deg upp av ingenting og ruver som ein ljugar!
Du beinlause stakar, du vås på all din veg:
med alt du riv og rasar, du rikkar ikkje meg.
Og held du ikkje kjeften din, og vil du med meg vreiste,
so kom i all din ofse og lat oss magti freiste!
Du tykkjer du er strid, du, ja, men eg, ser du, er trå, -
er ikkje ein som undagjevst, det kann du lite på!
Du milelange vindgeisp, du livande og daude,
du fredlause, ylande ånd ifrå det aude,
no skal du anten tagne, eller óg attende snu;
eg er 'kje bleik og nomen
frå Bangdalom komen -
eg rivnar 'kje i skøytom for ein vindgust, må du tru!»
Eg såg ikkje likt til, at han flutte seg av flekken -
han berre bles og pusta og fyllte heile sekken - -
Eg freista setja sukken i'n til gagns, men langt ifrå:
«Dette her tekst hardt, det,» sa 'n, «men no skal du få sjå»,
- og kjem so kuland' kvervil, so stygg og strid og asen,
at mest eg miste tevet, eg - som trudde eg var basen. 
    «Din helvites tutarkong,»
    sa eg og brautst ve'n enn ein gong,
«du tykkjest vera over, du, og ofsakar, ja visst, -
ska' ta' meg fram med lempe, eg, og lure deg med list!»
Eg tenkte meg so smått burt i småkryter-fjoset -
for der var ingen vind, san, og ikkje nauva ljoset,
og varmt var det, og tett var det, og myrkt som i ein kjellar,
og geitgnagen barved på talle og på hjellar -
og lognt og godt å vera for ein gjenomblåsen krok, -
sjå endå var det morgonmyrkt, og vêret stod i kok.
Det var som noko kviskra og lokka: «Her er rom -
slå døri att, set haken på, - og kjære nøyt deg kom!»
Men då eg mest var framkomen, heldt på finne innsmogu, -
kom han etter, blåsar'n au, og med so hard ei vindflogu,
at eg reint vart fælen, å ja, du store min -
eg kunde aldri tenkt meg at det fanst so stygg ein vind.
Eg hogg meg tak med hendom so hardt at knokan' kvitna;
men vinden var so strid, han, at det eg heldt i slitna!
Eg gav meg ikkje over, og skulde til og stræve att, -
Men då han såg eg stod meg, so va'n i ville vêret att!
Kavgalen greip han meg i brokabak og nakke
og slo meg overende i ein blåsvell-bakke -
so sint gut, at han fosskoka, taut og raut og snorka, -
eg tentest no imot' om att og gjorde det eg orka.
Men andre gongen treiv han meg, og no i hår og skjegg,
og dengde meg og slengde meg so hardt imot ein vegg
at tårun' spratt og hagla utor augo, der eg stod.
Detta der var leidt, det! Men nordanvinden lo:
«Huff gut!» sa'n, og gufsa og slo meg midt i fleisen -
det underlege var, at mitt mismod gjekk i heisen.
«Hei gut!» sa'n, og strauk meg so blidt med handi våt -
det underlege var at det døyvde all min gråt. -
«Kva er rett du for ein, tru, som møter hardt med hardom?»
«Eg er kong Gust i vêr'e,» sa'n, «på ferd i Gudbrandsdalom.
Eg krusar alle straumar, eg er i vêr og vind,
eg kviskrar sorg i hugen, og eg gjer glad i sinn.
Men er du myrk og modlaus, og trøytt og veik og valen,
då kjem eg frisk frå fjellom, der eg er fødd og alen -
og slær deg midt i fleisen, og gjer deg heit og harm,
og sidan sterk og hardbeitt, og sidan god og varm,»
- dei vart godvener, nordanvinden og 'n Ola.

---
 
Tredta: smågjekk.
 
 

Frå Hamar i Hellom, 1926. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad