J.E. Nielsen

(Biografi, 1914)

Av Anton Aure 

Nokre gamle maalmenner
Stutte skildringar fraa den fyrste maalstrævstidi
III. J. E. Nielsen

 

Den eldste av alle dei kjende maalmennerne som liver no er den gamle skrivaren hev vore J. E. Nielsen. Han hev vore med i maalreisningsarbeidet alt fraa den aller fyrste tidi, og ei tid var han ein av dei fremste menner i maalfylkingen. Men mange av desse gamle maalmennerne hadde eit underleg lag til aa gøyma seg burt. Skreiv dei noko so var det jamnaste namnlaust (anonymt), og elles gjorde dei ikkje mykje staak korkje paa ei eller onnor vis. Det var mykje soleis med Nielsen og. I dei fyrste maalstrævs-aari tok han mangt eit godt tak som er verdt aa minnast.

Johan Eberhard Colbjørnsen Nielsen
er fødd den 13de desember 1827 paa garden Stemsrud i Grue i Solør. Faren var sorenskrivar og morsætti hans budde i Grue i den 500 aar gamle stova paa Stemsrud som Vinje hev skrive um i "Ferdaminni". Nielsen kom tidleg inn paa skulevegen dette og vart student i 1845 med beste karakter. Sidan (som studera han jus og vart juridisk kandidat i 1851. Etterpaa var han so skrivarfullmegt i 4 aar, og i 1855 vart han skrivar (kopist) i indredepartementet. I 1863 vart han fullmeg i det same departementet og vart verande der til 1870.

Daa Ivar Aasen var komen med spraakverki sine og hadde sett fram tanken um aa reisa upp att det norske maalet, vart Nielsen straks gripen av denne tanken. "Maalmann hever eg voret fraa min fyrste ungdom," segjer han sjølv i eit brev, og sidan hev han vore det all sin dag. I 1860­talet var han med i den flokken som samla seg um Vinje og som oftast vert kalla "Døleringen". Han var og med i den nemndi som gav ut bladet "Vort land" i 1867, og var her med og stridde for Norigs fulle sjølvstende baade politisk og nationalt. Daa so det norske samlaget skulde skipast i 1868 er det greidt at Nielsen var med der og. Han vart daa alt fraa fyrste stund med i styret for laget. Fyrste aaret sat han i domsnemndi skulde døma um dei bøkerne samlaget fekk til utgjevings) saman med Ivar Aasen og Hans Ross, og sidan var han styremedlem til han flutte fraa Oslo i 1870. I desse fyrste samlagsaari gjorde han eit stort arbeid i laget; for det var mest han som stod fyre utgjevingi av dei bøkerne samlaget daa gav ut.

Men alt fleire aar fyrr samlaget var skipa hadde han stelt med utgjevingi av ei bok paa bygdemaal. Det var " 30 gamle norske kjæmpevisemelodier med fuldstændig text" som Ludv. M. Lindeman og Nielsen gav ut i 1863. Lindeman greidde med tonarne og Nielsen med sjølve visorne. Det var eit utval av dei beste folkevisor i Landstad og Bugge sine samlingar. Nielsen skipa til visorne etter dei ymse avbrigde i desse samlingarne, so visorne her kom so fullstendige som raad var. Dette var soleis ein sers forvitneleg freistnad til aa gjeva ut ei folkeleg utgaava av norske folkevisor.Maalet i visorne la han noko nærare inn til uttalen enn Landstad hadde gjort.

Daa det norske samlaget var skipa gjorde Nielsen istand boki " Segnir fraa Hallingdal" (1868), og det vart ei av dei fyrste bøker samlaget gav ut. Surne av segn erne hadde han sjølv skrive upp soleis som han hadde høyrt dei i Hallingdal, nokre andre var uppskrivne av hallingar. Heile boki var skrivi paa hallingmaal mykje-godt etter utalen. Det er den fyrste segnsamlingi som greidt syner at den gamle norske forteljemaaten enno er livs livande uppe i dalarne. Og sjølve segnerne gjev oss eit mykje forvitnelegt kulturbilæte, meddi me her fær vita um folkesed og folketru i {orne tider. I boki er og ei heil liti ættesoga "Villands-ætti", som fortel um kjempor og ovkarar. Det er eit fælt villmannsliv med slaasting og draap som her er fortalt um. Ein finn elles her noko av den same haatten som i dei islendske ættesogor.

Nielsen hev havt sers hug til aa lesa framande maal, og lenge etter at han hadde teke embætteseksamen, lærde han seg græsk og fleire andre maal. Daa han dreiv med græsken, lagde han sers elsk paa den græske bokheimen og den græske soga. Han vilde ogso gjerne fortelja det norske bondefolket noko um dette merkelege vesle folket som hadde sett heile verdi i undring, baade meddi det i gamletidi vann yver det velduge persarriket, og meddi det kunde skapa diktarverk og kunstverk som hev halde seg i mest tri tusund aar. Etter græske og tyske kjeldor sette han daa upp boki " Gamla sogor um Hellas og Persarriket", som det norske samlaget gav ut i 1870. I denne boki fortel han fyrst um korleis Persia vart ei stormagt og lagde under seg alle landi rundt ikring, sidan um den fæle striden millom Persia og Hellas (Græken­land). Stykke or denne boki hev kome med i Austlids lesebok for folkeskulen.

I 1871 vart Nielsen politimeister paa Kongsberg, og kom daa burt fraa hovudstaden og det norske samlaget. Men han gløymde nok ikkje samlaget for det, og ikkje lagde han pennen burt heller. Fem aar etterpaa let han samlaget faa ei ny bok fraa den græske soga. " Sogor um Grækarne og Turkarne" (1876) heitte ho, og denne gongen er det den nyare græske soga han fortel. Fyrst noko um korleis turkarne kom inn i Europa og korleis dei tok Konstantinopel; men mest er det um den græske fridomsstriden 1821-29. Her skildrar han korleis grækarane paa nytt lag reiser seg og syner verdi eit manndomsverk. - Det er gjæve verk baae desse sogebøkerne som det er gildt aa eiga. Berre skade at dei no longe er utselde og vande aa faa tak i.

Nielsen var paa Kongsberg til 1884. Daa vart han sorenskrivar i Sand i Nedenes og tok daa bustad i Litlesand. Dette embættet hadde han alt til han tok avskil 31. mars 1912. Daa var han mest 85 aar gamall. I sanning ein kjempekar som kunde sit ja i embættet so lenge. Truleg hev nok embættesarbeidet teke umlag all hans tid i desse aari, so det hev vorte lite høve til boklegt arbeid. Men endaa paa sine gamle dagar hev han ikkje lagt det heilt burt. I 1907 daa han var 80 aar gamall sende han det norske samlaget ein bolk av Homérs Ilioskvæde, som han hadde sett um ifraa græsk. Det kom ut i serprent etter "Syn og segn" og heitte " Akillevs og Patroklos". Denne forvitnelege freistnaden burde folk gjera seg kjende med. Homér er halden for ein av dei største diktarar som nokon gong hev livt, og aa setja um verki hans er det vandaste av alt umsetjingsarbeid. Fær me eingong Homér paa norskt maal, so bør me minnast at det var den gamle gjæve skrivaren fraa Litlesand som fyrst gav oss ein bolk av desse verki paa norsk. Naar han hev greidt det so fjerre godt, so syner det at han er framifraa vel heime baade i græsk og norskt maal.

Nielsen hev ogso stelt med utgjevingi av "Gamle segner fraa Valdres" uppskrivne av Anders Eivindson Vang (1871). I det heile hev han gjort so mykje godt maalarbeid at me unge maalfolk bør senda honom vaar beste takk.