Jan Prahl

(Biografi, 1914)

Av Anton Aure

Nokre gamle maalmenner
Stutte skildringar fraa den fyrste maalstrævstidi
I. Jan Prahl

Den norsklynde ungdomen no veit lite um den tidi daa maalstrævet kom upp, og dei menner som daa stod fremst i striden for det norske maalet. Dei hev kanskje høyrt noko um Aasen og Vinje, og sume hev gjerne og høyrt gjete Kristofer Janson og Henrik Krohn. Men alle dei andre er det faae som veit noko um. Det skulde vel difor ikkje vera or vegen aa koma med nokre stutte drag or den fyrste maalstrævsoga. Me unge kann gjerne minnast dei menner som var med og la grunnsteinarne til den bygna­den som me no skal halda fram med aa byggja paa.

Umlag paa same tidi som Ivar Aasen gjorde sine fyrste freistnader med aa finna ei høveleg skriftform for dei norske maalføri, var det ogso ein flokk unge menner i Bergen som vilde freista paa det same. Det var ein liten maalfylking som samla seg sist i 1850-talet, og dreiv serleg med aa granska den gamalnorske bokheimen og det gamalnorske maalet. Med i denne ringen var Henrik Krohn (døydde 1879), Marius Nygaard (seinare rektor i Fredrikshald og Drammen, døydde 1912), J. E. Unger (seinare prest i Kvinnherad, døydde 1911), musikaren Georg Grieg(døydde 1910), konsul John Grieg, lærar Velle, skodespelar Georg Krohn; men framum alle maa ein nemna Jan Prahl, for han var liksom drivfjøri i heile flokken.

Me veit at Ivar Aasen ei tid vart mykje lasta fordi han - etter tilskunding fraa P. A. Munch - bygde maalformi si formykje paa gamalnorsken; men desse unge Bergens-maalmennerne tykte at Aasen si maalform var for lite gamalnorsk. Kristofer Janson som ogso sidan kom med i denne fylkingen, hev fortalt um deim og arbeidet deira:

"Mange av deim fann fyreloga til Aasen for simpel. Dei vilde byggja normalmaalet meir paa gamalnorsken. Sjæli i denne freistnaden var Jan Prahl, ein kunskapsrik, andfull, ung mann med sprakande vit; men og ein aandsaristokrat av reinaste vatn. Han hadde ein heilt sjukleg elsk til gamalnorsk og den gamle norske bokavl. Han gav ut ei bok: "Ny hungrvekja" (1858), namnet laga etter den gamle bispesaga "Hungrvaka" fraa aar 1200. Boki var gjenomglødd av danskehat og av eldhug fyre den gamle norske kultur. Ho var meint paa aa kveikja hunger etter norsk maal og sed; men boki var skrivi paa slik ei gamall form, at faae kunde lesa henne minders dei kunde gamalnorsk, og hungeren kom inkje so snøgt som desse draumarar vonad. Dei fleste av deim fylkad seg og kring Aasens merke, daa han var komen med sin grammatik og si ordbok; men Prahl vart tru­fast mot sitt halvt gamalnorske maal."

Jan Henrik Fasmer Prahl er fødd i Bergen den 20. februar 1833. Far hans var kaupmann og generalkonsul, og han høyrde til dei beste ætter i byen. Det var nok tanken at Jan skulde verta kaupmann liksom faren, og han fekk upplæring til det. Men han hev truleg havt meir hug til boki; for han las sidan privat til artium og vart student med laud i 1855 i Kristiania. I dei næste fem aari budde han for det meste i Bergen, og i desse aari var det han kom inn paa maaltanken og skreiv "Hungrvekja". Boki er ei utgreiding um norsk maal og nordmannskap i det heile, og grunntankarne i boki er paalag desse:

Vitskapen hev prova at Norig eig eit gullalderbokverk og eit maal som kann setjast jamsides med det beste heimssoga veit aa fortelja um. Det maalet som dette bokverket er skrive paa, er det same som hev vore tala her i Norig alt sidan landet vart bygt; og endaa um nordmennerne vart trælka under framandt velde i fleire hundrad aar, hev dette maalet halde seg so folket talar det den dag i dag.

Det aandelege Europa hadde vorte gamalt og utlivt; men det vart uppattnya daa det fann att det gamle greske gullalderbokverk. Soleis maatte ogso det utlivde, fordanska aandslivet i Norig faa ei nyreising naar det vart paaverka av den gamle norske bokheimen. Einast der kunde ein finna noko verkeleg norsk.

So gjev han ei utgreiding um korleis norskdomstanken hev vakse seg fram. Vitskapsmennerne Munch, Keyser og Aasen hev granska det gamle og det nye norske maalet; men aandsmenneme i samtidi skynar ikkje den norske reisingi. Stortinget er unationalt, folkeupplysningssamlaget gjer ingenting for norskdomen, og studentarne er dei mest unorske av alle. Skandinavisma - som den gongen var so mykje i vinden - er ikkje anna enn eit utslag av dei gamle danske lyster til aa spela bas i nordlandi.

Det gjeld framum alt - meiner Prahl - at nordmennrne fær læra aa kjenna sitt eige gamle maal, so vil dei nok litt um litt læra aa bruka det i skrift. Men so segjer han til slutt:

"Me vita hardla vel, at dar vid allt detta vil hevjast eitt skrik yvir villi og sjukligi draumar; ja me skuldi enndo ingaleid undrast, um einn storlátinn onkadi allt ihop og inki eingáng vyrddi dat so mykit som eit draumnavn; - me kunnu imedan vissa de herrar, at me fullkomliga vita, hvat me skriva, um me enn sanna at dat kunni vera skrivat tiu gángir betr." - *)

                                * * *

I 1860 drog Prahl til Utrech i Holland for aa vinna helsebot. Vaaren etterpaa (1861) gjekk han inn paa universitetet der og tok til aa studera medicin. Han tok andre-eksamen i 1863 og i oktober 1865 vart han medicinsk kandidat. I 1866-67 vart det ein kolerafarang i Holland og Prahl praktiserte daa paa den akademiske klinik. I juni 1867 tok han doktorgraden paa ei utgreiding, og arbeidde so eit aars tid i professor Donders fysiologiske laboratorium. Eit aar etterpaa vart han so utnemnt til "doctor medicinæ" (lækjar) i Utrech.

Medan Prahl var i Holland hadde Henrik Krohn teke til med vikebladet "Ferdamannen", det fyrste maalblad i Bergen (1866-67). Her skreiv han heilt ut Ivar Aasen si maalform. Daa skreiv Prahl i eit brev til Krohn m. a.: "Det lader til at du har bragt det vidt i Ivar Aasens norsk. Jeg fordrager imidlertid fremdeles ikke den form. Jeg vilde fremdeles som norskskrivende vælge gammelnorsken." 

I 1869-70 var Prahl ei tid i Berlin, og for sidan heimatt til Bergen. Her busette han seg og var handelsmann nokre aar frametter fraa 1872 umlag. Men i 1882 for han attende til Holland og hev heile tidi sidan vore lækjar i Amsterdam.

Jan Prahl kom soleis burt fraa heimlandet og fraa maalstrævet; men godhugen for det norske maalet hev han nok ikkje mist korso. Paa sine gamle dagar sende han heim til Bergen eit skrift som heitte: "Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin i august maanad 1665 millom ein hollendsk og ein engelsk flote". Det var nok eit gamalt skrift som han hadde funne i Holland og sett um paa norsk. I dette skriftet brukar Prahl ei maalform som er mest heilt lik den eldste formi til Ivar Aasen. Det vart prenta og utgjeve av maalmarknaden i Bergen i 1907 - mest 50 aar etter at "Hungrvekja" kom ut. 

Det norske maalet hev vakse i ei heilt onnor leid enn den Jan Prahl stridde for; men likevel trur eg nok at han gled seg yver den store framgang den norske maalsaki hev havt. Og me unge maalfolk vil gjerne hugsa honom og ynskjer den gamle maalmannen ein sæl livskveld.

Det bilætet av Prahl som me her syner fram er fraa den tid han skreiv "Hungrvekja".

*) Eg hev skrive av dette ordrett til ei liti prøva paa det maalet Prahl skreiv.


Frå For Bygd og By. Nr. 18. 3. aarg. Sundag 6. september 1914. Kristiania. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad