Grense Jakobselv

(Roman, 2009, utdrag)

Flensborg
 
Nord-Tyskland, 20.mars 2008
 
Avdøde ønska ikkje fjernsyn. Ingen kamera, mikrofonledningar, kabelkveilar eller lysriggar fekk ta glansen frå sørgehøgtida. Alle var der jo likevel, som avisene skreiv. Morgonen for gravferda grydde til ein dag med høg himmel og kald nordavind. Sjølve kom vi også frå nord, med båten same morgon, og tok toget vidare frå Kiel. Lyden av kyrkjeklokkene bar langt ut over byen og hamna og fjorden og det låge landet omkring. Store, offisielle tenestebilar med sota ruter rugga sakte gjennom dei trange gatene i sentrum, og sette av kistekledde passasjerar i sidegatene ved St.-Marien-Kirche. Eg burde kunna vegen, men vi gjekk feil frå stasjonen, og kom fram i siste liten. Innvendig var kyrkja vakkert pynta med blomar og kransar. Orgelet durte stille over dignitærar og forunderleg glisne benkerader. Generalstaatsanwalt Dr. Dr. Hon. Paul von Damaskus blei ført til grava ved ein protestantisk religiøs seremoni, og i nærvere av høge representantar for delstatsregjeringa, og det sivile samfunnet. Blant talrike utmerkingar og hedersteikn var den avdøde innehavar av Grosses Verdienstkreuz des Verdienstorderens der BRD, som han i si tid hadde fått festa til brystet av handa til dåverande forbundskansler Willy Brandt. I gravfølget såg vi høge utsendingar frå det offisielle Tyskland, frå forbundsregjeringa i Berlin, rett nok berre på statssekretærnivå, frå delstatsregjeringa i Slesvig-Holstein, frå Rotary, og frå Bundesnachrichtendienst i Pullach, ikkje minst. Førande presseorgan som Frankfurter Allgemeine Zeitung, Die Zeit og Der Spiegel hadde alt trykt omfangsrike nekrologar, som alle la vekt på den avdødes eineståande sivilcourage og det moralske eksempelet han hadde stått for gjennom stormfulle tiår i tysk og europeisk historie. Dei to viktigaste dødsannonsane dekka begge ei kvart side i fullformat i dei viktigaste nasjonale avisene, i tillegg til regionale kunngjeringar i det nordvestlege Tyskland. Her gjekk det tydeleg fram at både offentlege og private instansar hadde kunna nyte godt av klokskapen og den sjeldne arbeidskrafta til den avlidne. Store annonsar takka vidare den avdøde, som gjennom eit langt liv hadde ytt uvurderlege tenester til regionale bilorganisasjonar, helseinstitusjonar og huseigarforbund. Blant mange andre tillitsverv hadde han heilt opp i sin høge alder fungert som juridisk rådgivar for storkonsern som AEG Telefunken, medisinalfirmaet Traumapunkt Taunus Aktiengesellschaft og forretningsdrifta til vekemagasinet Der Spiegel.
    Dødsfallet var frykta, men kom på ingen måte uventa. Heilt til det siste kjempa han sjølv imot, og dei beste kirurgar forlivet til pasienten. Ingen av nekrologane nemnde at den avgjerande transplantasjonen isolert sett hadde vore vellykka, men at livet likevel ikkje sto til å redda. Donoren var heller ikkje nemnd med eit ord. Det nye friske organet viste seg å vera ubrukeleg for den utgamle kroppen det blei implantert i. Dødsannonsen til familien uttrykte det slik at "ein kortvarig sjukdom har sett sluttstrek for eit langt og fullenda liv". Deretter siterte dei etterlatne frå kapittel fire i det andre brevet frå Paulus til Timoteus: "Eg hev stridt den gode striden, eg hev fullenda laupet, eg hev halde trui." På si side la arbeidsgivarane, som Paul von Damaskus hadde stridd så mange gode lønnskampar på vegner av, vekt på den store vørdnad og age som alltid hadde omgitt den avdøde, og den sterke posisjonen hans som moralsk forbilde også blant motparten i faglege samanhengar og konfliktsituasjonar.
    Dette temaet spann både nekrologar og biskop Tönniessen vidare på i høgstemde, men høveleg vemodige ordelag. Tenkte ein til dømes attende på Det tredje riket, såg ein gjerne for seg ein flokk med valdsmenn og udanna bøller. Og det var riktig nok, men samstundes må ein ikkje gløyma at midt oppe i dette sivilisasjonssamanbrotet fanst det eit breitt og fredselskande borgarleg sjikt med lange familietradisjonar. Eit betre døme på den moralske kjernen i dette sjiktet enn den nyleg avdøde, men altid like elskverdige og omtykte nordtyske patriark var det vanskeleg, i alle fall for biskop Tönniessen, å førestilla seg. Besjela av eit djupt følt ønske om å fly frå byens larm og vondskapen i denne verda hadde Dr. Dr. Hon. Damaskus flytta til landlege omgivnader, for der, under den dramatiske, alltid skiftande nordtyske himmel, å finna naudsynt ro for tankane sine, som alltid krinsa om medmenneska hans, dei som i vanskelege tider var langt verre farne enn generalstatsanvalten sjølv hadde vore. Ut av ein gudsforlaten og vanstelt flekk på jorda hadde Dr. Dr. Hon. Damaskus - og familien - på denne måten skapt ein einskap av bygningar, landskap og kultur som ikkje bere hadde halde stand mot tidas tann, men heile tida hadde utvikla seg vidare, som symbol på den edle tyske Ånd. Ja, det var store ord, men der han sto, våga biskop Tönniessen å ta dei i sin munn. Det gjorde han, og ikkje utan grunn. Under dei tolv lange og mørke åra hadde stamhuset til familien Damaskus tent som møtestad for eit heroisk danningsborgarskap som på den måten makta å få tidlause, åndelege, moralske og ikkje minst estetiske verdiar til å overleva i ei barbarisk samtid, der det gode - og vakre - i mennesket var truga frå alle kantar, ikkje minst også frå totalitære krefter i land biskop Tönniessen helst ikkje ville samanlikna seg med. Heller ikkje i våre dagar. Også i våre dagar. Ja, særleg i våre dagar måtte ein vera på vakt mot den totalitære freistinga. I dette perspektivet var det også lettare å forklara, om ikkje orsaka, nei, på ingen måte orsaka, men likevel forstå at ein i kampens hete, ja, nettopp i kampens hete kunne komma til å gjera ting og seia ting som i dag, i ettertankens kranke lys, kunne framstå som underlege og kanskje, i einskilde høve, til og med beklagelege, i det minste i den historielause epoken vi nå er inne i, og den monumentale forflatinga som breidde seg til alle kantar i dagens samfunn, der nedbrytande krefter såg ut til å få bortimot fritt spelerom.
Den eigentleg grundig pensjonerte biskop Tönniessen talte lenge og kanskje lenger enn godt var om tradisjonen, og om verdiar, særleg då verdien av den underkjende, men livsviktige åndelege forma for motstand mot Mørkets makter, og som ikkje minst den avdøde var ein framståande representant for. På dette tidspunktet i gravtalen var det tilløp til at hosting og harking og skraping av skosolar og eit og anna hæljern mot golvet heilt overdøva den skjelvande røysta frå preikestolen. Eg sat og lurte på om eg hadde skrudd av mobilen, då sølvtunga omsider fall til ro, befriande Bach-koralar bruste ut av orgelet, og eit påpasseleg familiemedlem var raskt på pletten og gav sjelesørgaren ei hjelpande hand ned den bratte trappa frå den rikt utsmykka og vidgjetne preikestolen Anno 1579.
    For dei nærmaste pårørande talte eldste sonen til avdøde. Som jurist hadde Björn Damaskus gått i faren sine fotspor og blitt Regierungskriminalrat i Bundeskriminalamt. På grunn av arbeidet sitt i appelldomstolen var også junior blitt landskjend, ikkje minst for innsatsen i samband med appellsakene mot tidlegare medlemmer av Rote Armee Fraktion. Der han sto høgreist og sterk framme i korbogen under det høge mansardtaket, prøvde den erfarne juristen ikkje å briljere med talegåvene sine, men talte lågt og inntrengande om faren som privatmenneske, som forbilde, som ein bauta som alltid var der, åndeleg sett, og som eit minne som ruvde i sinnet til alle som kjende han. Gråten i halsen var der, men blei undertrykt med mandig styrke, og gav talen djup resonansbotn.
     Det var nett då, med den sørgande sonen i stum sorg framfor kista, at eg la merke til ein velvaksen ung mann, kledd for høvet, i mørk, dobbelspend dress, som kom oppover midtgangen. Han såg seg til høgre og venstre, og måtte heilt fram til andre benkerad før han kjende igjen den han leita etter. Bakfrå såg eg nakken på ein eldre mann med olja mørkt hår kunstferdig dandert ut over ei blank isse. Den nyankomne bøygde seg fram og kviskra nokre ord inn i øyra hans. Eit urørleg sekund, så reiste han seg brått, og gjekk først, fort og bestemt ut av kyrkja, med den unge mannen hakk i hæl.
Irriterte, ja, opprørde augnekast følgde dei begge på vegen. Det var då eg kjende han igjen.
    "Kven var det?" spurde Henny lågt.
    Eg såg Björn Damaskus gå verdig tilbake til plassen sin på første benk.
    "Italienar," sa eg. "Men eg hugsar ikkje namnet."
    Men eg hugsa det. E hugsa det godt. Det gjorde eg. Men eg sa det ikkje. Eg sa ikkje Gian Luca Ferlosio, nei. Namnet ville ikkje seia hene noko, likevel. Og i alle fall overdøva orgelet både minnet og røysta mi. Og same kunne det vera.
    Dessutan var det akkurat då ein av dei sørgande på første benk spratt opp, gjekk, rettare sagt stavra seg opp i koret, klakka hælane saman, og gjorde tysk helsing mot den blomsterpryda kista. Alt gjekk så fort, det var uro i benkeradene rundt oss frå før, kanskje kom det eit eller fleire tilrop i vantru eller affekt. Henny drog meg i ermet. Eg klypte meg sjølv i ermet. He is dead. Det var Henny som kviskra. Kva? sa eg. But he won`t lie down.Eg veit sanneleg ikkje. Og eg fekk berre eit kort glimt av mannen, bakfrå, før han sette seg igjen. I alle fall såg eg ikkje kven det var, før det fall ro over forsamlinga på ny.
    Gravtalane elles blei haldne av finansråden i Slesvig-Holstein og av formannen i den nordtyske dommarforeininga. Blant dei sørgande la ein merke til gamleredaktør Dr. Sievert Christiansen i Flensburger Merkur, livlegen doktor August Glahn, og særleg Dr. Otto Nebelung, som den einaste gjenlevande frå generasjonen til den avdøde. For dei sørgande, skreiv redaktør Christiansen dagen derpå, var det like gripande som det var imponerande å sjå den over 90 år gamle heidersmannen Nebelung stå med bøygd hovud framme ved båra og ta avskil med sin gamle ven og medkjempar i striden mot nynazisme og totalitære straumdrag i tida. Det var ein av desse sjeldsynte augneblinkane, då ei stor forsamling brått blir heilt stille, uverkeleg, øyredøvande stille, og stilla fortalde at noko historisk var i ferd med å henda, som om heile det veldige toget av falne frå ekstremismens hundreår lydlaust gjekk gjennom stilla i det gamle kyrkjerommet.
    Også utlandet var til stades ved høge representantar frå Rotary og frå embetsverket i mange land. Sjølv vil eg nok tru at eg ikkje var aleine om å kjenna igjen funskjonærane frå Bundesnachrichtendienst i Pullach, frå NATO-hovudkvarteret i Brussel, og medlemmar av dei britiske spesialstyrkane SAS. Underleg nok såg eg ingen meir framståande enn Gian Luca Ferlosio frå Gladio og Propaganda Due i Italia. Utan å gjera vesen av det, drog kanskje ein og annan også kjensel på oss som kom frå höga nord. I alle fall nemnde lokalpressa, ikkje heilt presist, at det var den nyleg avgåtte sorenskrivar i Drammen, Norwegen, som saman med fru Henny stilte frå norsk side. Noko som i og for seg var sant nok. Men eg var ute av embetsverket, budde ikkje i Drammen lenger, og hadde fått smigrande tilbod om å gå inn som varamedlem til styret i Stiftelsen Fritt Ord i Oslo. Sjølv var eg særleg glad for at Henny hadde tilgitt den avdøde, og viste det ved å delta i gravferda. Ut over å representera, kombinerte eg det å delta i gravferda med research for ein bokserie som Skandinavisk pennestrøk,det vil seia litterære landskapsskildringar eg lenge hadde planlagt og nå hadde planar om å utvida sørover for å omfatta Sønderjydskeog Nordtyske pennestrøk.Introduskjonsbrevet eg bar på meg, viste også at eg var ein betrudd medarbeidar i den særs påkravde revisjonen av verket "Tussmørketabell for Skandinavia".
    For avdøde, men ikkje for han aleine, var denne gravferda slutten på ei lang og dramatisk historie, som av gode grunnar startar her, i det nordtyske grenselandet, der Norden møter det kontinentale Europa, og ikkje langt unna kysten der ferjene frå Oslo i alle år har klappa til kai.
    Det bles endå sterkare inn frå fjorden då dei seks marskalkane bar kista ut frå kyrkja. Nedbørsfrontar og lågtrykk, nordavind frå alle kantar. Breie silkeslips og tynne hårtustar flagra i vinden. Rett som det var skar stripynta småbarn ut av gravfølget og blei med fast hand henta inn igjen på den tunge vegen mot grava. Songane og orgelet tona ut, kyrkjeklokkene stilna, Nordausten inn frå Øresund og Kattegat auka til stiv kuling nær land. Ute på fjorden rippa kvite skumtoppar opp i den svarte sjøen. Til og med den særeigne lukta av gris og svineavl var der, kom i flagar inn frå landsbygda, bles over byen og blei ført inn med skiftande vindar ut over fjorden og blanda seg med den friske lukta av hav og sjø.
    Eg venta til seremonien var over, og det tok til å tynnast i rekkene utanfor kyrkja. Idet Otto Nebelung fekk hjelp til å stiga inn i ein ventande svart Mercedes Maybach, såg eg mitt snitt. Eg tok mot til meg, og bad Henny venta ein augnebling. Gjennom den opne bildøra såg eg Nebelung straks kjende meg igjen, trass sin høge alder og dårleg nærsyn. Sjølv var han framleis lik seg , med tønnefasong og tyrenakke. Han hadde hår i øyrene, og var dårleg barbert på halsen, med eit fjernt blikk under dei buskete brynene, som om han alt hadde skoda langt vidare, bort frå jordelivet, inn i eit framand land. Det siste året hadde gjort han mykje eldre. Han var tydeleg svekka. Men framleis kjende han meg igjen.
    Eg presenterte med likevel, og sa: Mayen, Alf Magnus Mayen.
    Kvinna som sat ved sida av Nebelung i baksetete, la handen på armen hans og sa kvast at herr Nebelung er trøytt og treng kvile. Det må finnast ein viss type kvinner som får det for seg at dei skal ta seg av gamle, bitre, miskjende menn når dei går mot slutten av livet. Ho såg ut til å vera ei av dei. Ho mønstra meg som ein sjalu rival, eller som ein av dei mange som hadde gjort samanbuaren bitter og miskjend. Ho var forbausande ung. Eg tenkte faen. Den gamle storsjarmøren Nebelung hadde ikkje mista grepet. Pen var ho òg. Ho såg rett på meg. Nå trong herr Nebelung hennar omsut. Han trong kvile og ro. Avskilsstunda hadde gått hardt inn på han. Nå trong han nokre timar for å ta seg inn igjen. Derimot ville dei gjerne ta imot herr Dr. Mayen på hotellet seinare på kvelden.
    Alf, du Alf, du Alf.
    Nebelung strekte seg fram over den svaie nakken hennar og smilte.
    Eg smilte attende.
    Otto, du Otto.
    Lenge sidan.
    Ikkje sant?
    Ikkje så lenge.
    Nebelung såg ut som han sovna, for ikkje å seie sovna av, der og då. Kvinna såg derimot på meg med eit vake, kaldt, nærmast fiendtleg blikk. Ho opna munnen. Men eg kom henne i forkjøpet.
    Der Tod,sa eg, med mykje rust på tysken, ist immer ein Meister aus Deutschland. Eg kondolerer.
    Og den døde meisteren har hogd eit tre, brent ei bok, og fornekta ein son. Der har du ditt liv.
    Det sa eg ikkje, tenkte noko i den retning. Derimot opna Otto Nebelung først augo, og så munnen.
    Und das Leben,svarte han med eit mildt smil, ist noch ein Weltmeister aus Norwegen.
    Her var det berre ein ting å leggja til.
    Å, Otto -når eg høyrer talen som trenger ut av huset ditt, må eg le. Men den som ser deg, grip etter kniven.
    Om eg sa det akkurat slik, veit eg ikkje. Men det var det eg meinte.
    Venninna smekka bildøra. Nebelung fekk ikkje spurt, og eg fikk ikkje svart på korleis det gjekk med våre felles venner og kollegaer. Men eg hadde svaret klårt. Eg visste korleis det gjekk. Eg hadde tenkt å seia at det vil du ikkje vita. Døra og det sota glaset kom mellom oss. Eg såg berre mitt eige spegelbilete mot den seinromanske kyrkjefasaden i bakgrunnen. Nei, eg lo ikkje, smilte ikkje eingong. Og kniv hadde eg aldri på meg.
    Om natta blir det mørkt. Og då ser vi ingenting.
    Dei kjørte bort. Det var framleis lenge til det blei mørkt. Henny og eg åt middag i eit kjøpesenter, i kafeteriaen med utsyn over hamna. Eg var framleis i mørk dress, men hadde tatt av meg slipset. Då eg møtte like kistekledde Dr. Nebelung på hotellet same kveld, var han aleine. Ja, vi hadde kvelden for oss. Det var greitt å sette på lydbandet. "Det er vanskeleg for meg å snakka om Paul", sa han.
    "Ja?" sa eg.
    "Fordi smilet pressar seg på heile tida, og eg vil ikkje smila når eg tenker på Paul."
    "Eg forstår det," sa eg. "Det forstår seg. Det tar seg liksom ikkje ut."
    "Særleg ikkje etter nyhetene frå Italia."
    Eg visste ikkje kva han meinte. Og det var ikkje det eg tenkte på.
    "Tar det seg særleg ikkje ut?", sa eg likevel.
    Men han opna munnen og tok til å snakka. Saman gjekk vi på nattoget, på den hovudlinja som går bakover i tida.
    "Om natta blir det mørkt," gjentok eg. "Og då ser vi ingenting."
 
"I want to enter my house justified" var det første han sa, og, trur eg, det siste han tenkte. Men Otto Nebelung fekk aldri lese korrektur. Alle feil og manglar må derfor tilskrivast meg. Størsteparten av det som følger, er likevel hans eigne ord. Framstillinga bygger elles på dagbøker, reinskrivne lydopptak, offentlege dokument, privatarkiv, opne kjelder i bøker og blad, ulike memorobilia, samtalar, notat og dagbøker før, under og etter Otto Nebelungs tid som adjutant, referendar og personleg referent for Dr. Dr. Hon. Paul von Damaskus.
 

Frå Kjartan Fløgstad: Grense Jakoselv. Gyldendal 2009. Side 5-13.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2011.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.