Mors og fars historie

(Roman, 2005, utdrag)

Fars lange reise
 
I| - Mamma, elskar du han pappa? spurde eg mor ein gong i min fjerne barndom. Vi var i kjøkkenet heime på garden i ei lita bygd på vestkysten av Norge, det var vinterkveld. Veggene på kjøkkenet var blå, taklampa lyste, det var mørkt utanfor vindauget. Mor skramla med koppar og kar, ho rydda bort etter kveldsmåltidet. I alle år var det på same måten: Ved nitida om kvelden var fjøsstellet unnagjort, kyrne var mjølka og hesten hadde fått stell. Mor var komen inn for å avslutte dagen.
    Bestefar og bestemor var i ferd med å gå til ro i kårenden av huset. Mumlinga deira kunne høyrast gjennom veggen. Vi barna, på dette tidspunktet var det fem av oss, hadde fatt mjølk og heimebakte brødskiver med brun ost. Storesystera mi var ute ein stad, småsyskena var sende til sengs. Eg sat hos mor, aleine.
    Tinga rundt oss, i den augneblinken da eg stilte spørsmålet, stig fram: Den svarte vedomnen ved brannmuren, vassausa som hang på ein knagg ved springen, det billige skilderiet på veggen: Jesus som stod for døra og banka. Eg ser radioen, koppane og tallerkane på kjøkkenbenken, kasserollane på komfyren. Taklampa lyste, det hugsar eg særleg godt. Dette må derfor ha skjedd etter at vi hadde fatt elektrisk lys og kasta parafinlampene. Da var det før vi slutta med sauer, og før eg begynte på skulen, men etter at vi hadde fått ein radio som gjekk på elektrisitet og ikkje på batteri som den gamle radioen.
    Kanskje var eg seks år gammal. I så fall var årstalet 1955.
    Eg hadde oppdaga at det var noko som heitte å elske, og eg tenkte på kva det kunne vera. Når eg endeleg våga å fritte ut mor, var eg spent, for eg visste ikkje om ho ville bli sint. Men eg ville vita kva som låg i eit så rart ord, og eg ville sjå på ansiktet hennar når eg spurde.
    Eg stilte spørsmålet om kjærleiken til mor med eit flautt smil, og eg var budd på at svaret ville bli knapt. Når kveldsstellet var over, tenkte ho berre på å stupe i seng, for ho stod opp grytidleg kvar morgon. Eg var ikkje ute etter å få eit endeleg svar, eg ville sjå korleis mor tok det. Om spørsmålet ikkje passa, kom ho til å svara at eg fekk høyre med far når han kom heim. Far var reisande predikant i Indremisjonen og borte frå oss sju månader i året.
    Men denne gongen svarte ikkje mor lett og fråverande slik ho nesten alltid gjorde. Ho stansa opp og vart ståande og sjå på meg med eit uttrykk eg aldri hadde sett før. Ho opna munnen og lét han att, to gonger.
    Så sa ho med ei røyst som var ukjenneleg, det som skulle ligge på meg i femti år:
    — Eg var ikkje så glad i far din da eg kom saman med han, men eg vart glad i han, for han var trufast, og truskap er like viktig som kjærleik.
    Det var ei dør til det ukjende som opna seg den kvelden. Det var noko i mors og fars liv som det ikkje skulle snakkast om, men no hadde ho innvigd meg i at det fanst.
 
II | Dei fleste dagane i barndommen var eg opptatt av mine eigne gjeremål. Foreldra mine var foreldre, dei skulle ta seg av meg og syskena mine, sørge for at vi fekk mat, klede og omtanke.
    Men innimellom undra eg meg over det som vart sagt og det som ikkje vart sagt, heime hos oss. Far og mor gav kvarandre aldri kjærteikn medan vi barna såg på. I dette miljøet var det ikkje vanleg at foreldre klemte og kyste i dagslys. Det var heller ikkje ofte ein lét vondord falle i barns nærvær. Eit par gonger i barndommen var eg vitne til at temperaturen mellom far og mor var høg. Begge gonger var det ho som snakka med sint stemme, medan han var saktmodig og forsonleg. Mang ein gong tenkte eg at mor var urimeleg stri, men det gjekk over fordi far var overberande. Når ho var ferdig med å kjefte, kunne han spøke med henne og få henne til å le.
    Men sjølv om han var den tålmodige, var det henne eg var mest på parti med. Han var upraktisk og klønet. Mange gonger var eg opprørt fordi han ikkje kunne halde seg heime som andre bønder, men stadig måtte reise frå oss for å halde møte. Eg forstod ikkje at det var inntektene frå reisinga hans som heldt liv i oss. Han vart spak og ettergivande når eg gjekk laus på han med alle mine spørsmål.
 
III | no er det gått lang tid, og eg kan sjå det: Far var ein mann med eit underleg sinn. Han kunne forsvinne innimellom, frå det daglege og inn i eit anna rom. Han kunne falle i stavar over eit bibelord. Da reagerte han ikkje når vi snakka til han, eller han svarte i hytt og ver. Han brukte Bibelen som ei forundringsbok, og kvart ord som der stod, kunne ein grunne på i lange tider.
    Andre gonger var han heilt oppslukt av det som hende der og da. Innimellom fortalte han historier om folk han hadde møtt. Han kunne le høgt ved tanken på noko han hadde opplevd på ei eller anna reise.
    Breva frå far til mor, som kom med posten i mørkninga og kunne hentast saman med lokalavisa Romsdals Budstikke, vart liggande på ein kommode når mor hadde lese dei, tilgjengelege for alle nyfikne auge. Det var for det meste meldingar om kvar han oppheldt seg og kven han budde hos, i alle avkrokar i Norge, på den evigvarande turneen for å bygge Guds rike.
    Da far døde i 1990, etterlét han seg ikkje stort meir enn ei neglesaks, barbersaker og ei svart veske, i tillegg til eit hundretals små notisbøker, der han hadde skrive ned tankane sine om nåden og tilgivinga, frelsa og forsoninga. Han var ein luthersk lekmann i den haugianske norske tradisjonen og overtydd om at han hadde fått eit guddommeleg kall til å forkynne evangeliet om Jesus Kristus. Til dette kallet vigde han livet sitt, på ei reise som varte i førtitre år. I like mange år sat far som gjest hos framande menneske i framande hus med Bibelen framfor seg og skreiv ned dei tankane han gjorde seg om ulike bibelvers i notatbøkene, før han preika på kristelege møte om kveldane.
    Far var ikkje den store folketalaren framfor dei sydande forsamlingane, sjølv om han under krigen preika for mange menneske. Far varhusmøtetsmann. Han samla bygdefolk tiloppbyggelsei heimane og i forsamlingshus, etter at arbeidet deira var unnagjort for dagen. På hus- møta var ei handfull tilhøyrarar ei velsigning, og kom det meir enn eit dusin, kunne det tyde påvekking.Da måtte ein halde møte også dagen etterpå, og vone at Gud ville frelse sjeler. Han reiste frå hus til hus og frå grend til grend. Hanverka i krinsen,som det heitte i Indremisjo- nens språk. Det innebar at møteplanen ikkje var fastlagt lang tid på førehand, men for ein stor del avgjort av korleis folk tok imot han. Han starta ein stad, og så heldt han fram med møte der dei ville ha han.
    Somme gonger hende det at menneske på husmøta gjekk ned på kne og gav seg over til Gud. Nesten alltid skjedde det utan store fakter. På desse møta dreiv ein ikkje med handspålegging eller tungetale. Det var ei sakleg og sindig omvending det var tale om. Når ein førststod fram,skulle ein stå inne for det, resten av livet.
    Fars reise starta under den andre verdskrigen, heldt fram under den kalde krigen og slutta da dei nye vindane bles over Aust-Europa førti år seinare. Han var kjend for å vera god til å lytte når folk kom til han i naud. Det var som om han hadde prøvd eitt og anna sjølv, og i alle fall fanst det ikkje den synd som forundra han. Han sa ofte at vi ikkje skulle dømme, for vi skal sjølv bli dømde ein gong.
    Far var ein mann med merkelege innfall. Når han preika, framførte han tankane sine med underlege pausar, som om orda han valde, kom til han der og da, enda så grundig som han hadde førebudd seg.
    Mellom dei hundrevis av notatbøker og lappar, med ørlita, nesten kalligrafisk skrift, fann eg blant papira han etterlét seg to bøker av same format som notatbøkene, men med stiv perm.
    I desse to bøkene hadde han kvar dag ført innkvarhan preika,kvahan preika over, og kven han budde hos. Han hadde ført loggbok over livet sitt med sirleg skrift, utan ein einaste personleg kommentar. Mange predikantar førte slike bøker, men eg trur ingen gjorde det så grundig som far. Eg forstår ikkje korleis han greidde å gjennomføre det, skrifta endrar seg nesten ikkje i dei åra bøkene spenner over. Alt er skrive med penn og blekk, eller fyllepenn. Det finst knapt ei overstryking, eller ei feilskriving. Kven var det han skreiv det for, når han ikkje eingong la det frå seg ein stad der vi kunne finne det, men i ein urimeleg haug med gamle avisutklipp, brev der frimerka var klipt ut, og rekningar frå forretningar og frå meieriet?
    Frå mors ungdomstid finst det få skriftlege kjelder. Men far kan eg følgje frå dag til dag, på sykkel, med tog og rutebil, frå den eine månaden til den neste, frå det eine året til det neste. I krigens år i Norge, frå 1941-45, heldt fer meir enn sju hundre møte i heimar og bedehus, i det han kallaDalenes dal,Gudbrandsdalen. Han preika seks og sju dagar i veka, frå oktober til byrjinga av mai, og dette heldt han fram med i førti år, over heile landet.
    Fanst det eit menneske som hadde sykla fleire landevegs- kilometer enn far? Var det nokon som visste meir om motbakkar og teleløysing? Slitet og trøytdeiken hans er det lett å minne om. Men han levde også eit liv i årsddene. Han såg lauvet som spratt og lauvet som fall. Han såg snøen på Dovre og soloppgangar på Helgelandskysten.
 
IV | Om sommaren var far heime på garden i Romsdal. Bestefar tok til å bli gammal, og far måtte overta meir og meir av onnearbeidet. Far kom heim frå reisene sine til x. mai kvar vår. Han var sliten, men prøvde å finne rytmen i arbeidet på garden. Han og bestefar gjekk i gang med å køyre ut møkk til gjødsel på åkrar og marker. Mor og vi barna var med og fekk potetene i jorda og kyrne på beite. Så lenge bestefar var arbeidsfør, vart det også sådd korn. Det vart skore torv på myrane til vinterbrensel. Ein granne som hadde traktor slo engene. Duren frå traktoren om sommarmorgonane var ein herleg lyd å vakne til. Men langs alle elvefar og vegkantar og i annan ruskemark slo bestefar og far med ljå.
    Så kom hausten, og da var det potetene som skulle opp, før tida var inne og far skulle ut på ny reise. Når mor stod heile kvelden og strauk skjorter og pakka kofferten for han, visste vi at tida var inne.
    Ikkje sjeldan kom avreisedagen så brått på at potetene stod ute i regnet når han skulle av garde, og det var bestefar, mor og vi barna som måtte berge dei. Vi hata dei forblåsne ettermiddagane i potetåkeren fordi det alltid vart mørkt før vi var ferdige. Åkermolda klistra seg til fingrane og regnvatnet rann nedover halsen på oss. Men vi var saman om det, og når potetene endeleg var i hus, var vi glade.
    Eg blar i loggbøkene til far, og auga stansar ved ein mørk førjulsdag, den 15. desember 1946. Der står det Nylund, Øyer.
    Det er mors barndomsheim i Gudbrandsdalen.
    Denne kvelden preika far over bibelordet i Salme 95, vers 7: For han er vår Gud, og vi er det folket han gjæter, og den hjord han leier med si hand.
    På eit eller anna tidspunkt under dette møtet, byrja eit barn å gråte, og mor måtte forlata møtet for å trøyste barnet. Men seinare den kvelden var det tydeleg for alle at far ville ha denne kvinna, som hadde barn med ein annan mann.
    Tre månader seinare, på hans trettiårsdag, den iz. april 1947, forlova mor og far seg.
    Men historia tok til langt tidlegare.
 

Frå Edvard Hoem: Mors og fars historie. Samlaget 2005. Side 5-12.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2011.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.