Menneskjor

(Forteljing, utdrag, 1909)

[side 5]
 
I.
Det var ein vaarmorgon i Torsvik, ei fjordbygd paa Vestlande. Det hadde vore fint, stilt ver utetter den ljose morgonen. Men so tok nokre smaa skyer til aa draga seg upp vest i fjellgarden. Dei voks og vart myrkare. So kom eit lite vestanvindskast og ein regneling.
 
Regne sig lenger og lenger nordigje­nom bygdi. Der kjem soli fram att. Alt i naturi hev no liksom fenge nytt liv. Bekkjerne siklar friskare. Bjørki angar. Dei grøne grasspirorne kikar so reintvegne upp millom nedfallslauv og visna straa.
 
Tvo mann kjem roande paa ein færing upp igjenom ein vaag. Dei hev vore paa seisjøen. No er dei komne til eit smalt sund. Her fær dei frisk medstraum. Dei held upp aararne og kviler seg. Dei tyk­kjer straumen kann draga baaten no. Dei tek berre eit aaretak ender og daa, so baa­ten ikkje skal skjera seg til sides.
 
[side 6­]
 
Dei skodar nord igjenom bygdi. Fyrst hev dei vaagen med holmar og skjer her og der. Nes etter nes, tange etter tange, tøygjer seg ut fraa baae land. Ovanfor desse kjem haugar og lider. Dei er for det meste klædde med furuskog, smaabjørk el­ler hasl. So kjem dei bratte fjelli. Dei stend snødrivande kvite paa toppen. Vaa­ren hev liksom ikkje vunne seg dit enno.
 
Ein og annan staden millom skogen ligg gardar. Dei er for det meste smaa. Der kann vel paa ei vis fødast fraa ei tri, fire og upp til ei sju, aatte kyr og hest paa dei. Til kvar gard høyrer jamnast ein plass eller tvo. Dei ligg eit stykke fraa garden.
 
Mykje av gardsfolke, baade kvinnor og menner, hev no teke til med vaaronni. Sume breider hevdi ut yver aakeren; andre reinskar ei ækra for smaastein, nokre rul­lar eller køyrer stein av eit stykke nybrot. Ein mann hev og teke til aa saa havre. Han er den fyrste der i grendi. Det er tvo dagar att av april enno.
 
Ein liten gard legg dei serleg merke til. Han ligg paa ein haug eit lite stykke fraa sjøen. Difor kallast og garden Hau­gen. Husi er laage og gamle. Her og der [side 7] er smaa aakerlappar rudde. Steinen er ikkje køyrd burt. Han ligg i ei røys paa aakor­reina.
 
»Nei, det er vel best aa taka paa att «, segjer den eine av seifiskarane.
 
»Ja, det er vel det. Skal det verta tid til aa koka ferskfisk til middags, so treng me vel tidi.«
 
So tek dei til aa ro igjen. Dei er i godlage sitt i dag. Dei hev drege femti stor­sei. Men so var dei daa uppe trast etter midnatt og.
 
Der kjem mannen paa Haugen ut. Han gjeng burt til løda og tek til aa lessa paa eit fraudlass. Daa segjer den eine av dei som ror:
 
»Hev du høyrt at han Hans Haugen hev tenkt paa aa selja garden?«
 
»Nei. Ja so, tenkjer han paa aa selja! Det er daa ikkje lenge sidan han kaupte denne garden hell?«
 
»Fem aar. Men no hev han hogge ned skogpinnarne og ikkje dyrka upp det slag jord. No kann han ikkje berga seg lenger«. ­
 
Ei rid seinare var Haugen seld. Vaa­ren etter reiste Hans til byen. Daa han hadde vendt alt lausøyre sitt, hadde han [side 8] eit par hundrad krunor til gode. Noko so paa lag fekk han og laana av bror sin. Og soleis lukkast det for han aa koma seg aat ei liti stova utmed Fosna. Han fekk seg no utetter tidi bryggesjau hjaa stor­handlaren Wilhelm Krogh. Og han hadde seg igjenom det fraa hand til munn, slik som dei fleste arbeidsfolk plar gjera i byen. Han som kaupte av Hans kunde hel­ler ikkje faa drifti til aa bera seg paa Hau­gen, denne fillegarden der ein ikkje kunde berga meir enn tri kyr, og ei av desse maatte ein føda til kaarfolke.
 
Hans hadde hogge skogen til paa lag seks alner og seks tumar i topp. Han hogg no mest snaudt. Av smaatolla selde han kornstaur til øyfolke, og av bjørki handspi­ker til spanske og norske sjøfolk i byen.
 
»Denne garden kann ikkje nokon berga seg paa heretter«, sa folk. »Husi er ned­rotna og han er heilt lunnelaus: ikkje kvern­bruk, ikkje skog, ikkje laksefiske eller lands­lut af sildenotsteng.«
 
--
 
[Note:] »Sjau«,  »dagleierarbeide, især i havnene. «
 
--
 
Fosna ligg utmed have. Det var paa den tidi ein kvik liten by som heldt paa [side 9] aa koma seg godt upp. Det eine nye tim­berhuse etter det andre vart bygt paa bergi frammed sundi paa dei tri øyarne.
 
– Det er fredagskveld. Klokka er elleve. Etter dei smaa krokutte gatesmogi paa Kyrkelande gjeng ein snikkarsvein og drøymer. Han er nyleg utlærd. Sidan han vart svein tener han nokre skillingar for kvar dag. Ein deil av desse brukar Einar til aa kaupa seg bøker for, og so gjeng han paa kveldsskule hjaa Ola Vik. Denne hug­varme læraren hev teke til aa læra upp handverkssveinar mest for ingen ting i kvi­lestunderne sine. Men sume kveldar vert det lite med dette skulearbeide.
Ola Vik byd seg til aa tala for dei ei rid, og so legg alle skrive- og reknestelle burt og lyder.
 
Heime paa bygderne og hadde desse handverkssveinarne høyrt nokre talarar. Men Vik tala ikkje som desse. Dei var som of­tast anten for lærde og turre, eller so vanta dei so godt som heilt skulelærdom, og lik­som for aa bøta paa dette, gav dei seg til aa skræma og truga dei som lydde paa dei. Desse folk hadde eit sers lag til aa gjera live dimt og tungt for ein.
 
Men naar Ola Vik tala, sveiv du inn [side 10] i ein fager eventyrheim. Norig vart ikkje som no eit hjartekaldt land med sine »stand« kvast avgrensa, det eine bygt, ovanpaa det andre med kongen øvst. Nei, daa vart det berre eitt stand i lande; daa fekk me jam­likskap og brorskap paa alle leider.
 
Ei god folkeupplysning, ein stor fol­kefridom, og ei vidsynt gudstru vona han skulde skapa um Norig til eit slikt paradis. Desse bondegutarne veit, at no raader storfolke her i lande paa lag som dei vil. Naar dei høyrer denne vene talen, kjem dei til aa tenkja paa alle dei gonger bondefolk hev vorte vanvyrde og hædde av fut og skrivar og andre storfolk. Dei fell i myrke tankar. Kjem det ikkje til aa ganga like eins heretter og tru? Dei ser paa Ola Vik der han stend attmed bordsenden. Tvilen kverv. Dette noko bleike, men fine og straa­lande andlite hev ei undarleg magt. ­–
 
– Det er ein vaarkveld. Einar er komen upp til steinvarden paa Kyrkjelands­øyi. Han stend og gruvlar paa noko, han ikkje kann faa til aa verta klok paa.
 
Skal han reisa heim paa bondebygdi att, eller skal han slaa seg ned for godt her i byen?
 
[side 11]
 
Han hev no vore her i tri aar og vant seg noko til bylive. Her kunde han daa ender og gong faa ein glytt av det høgste aandslive som var i lande og. Men kva var det heime? Var det der høve til aa faa laana gode bøker? Var der kvelds­skular som her? Var der slike ihuga men­ner som Ola Vik?
Hauge sine lærlingar hadde for ei tid sidan teke til aa preika i heimebygdi. Dei var ofte velmeinte og gjorde mykje godt; men alt for jamt heldt dei fram berre smaa­ting i live og læra hans Hauge, og vilde eller kunde ikkje faa tak i hovudsaki. Den vegen gjeng vel dei fleste av dei som kal­lar seg lærlingar af dei beste menner. Og det ofte utan dei sjølve veit um det.
 
Her ein dag høyrde Einar at ein god spe­lemann av kammeratarne hans heime hadde vorte haugianar eller lesar. Han hadde ei fela med svært godt maal i. Ho var gjord af Hoem den namngitne felemakaren. No trudde han ho høyrde den vonde til. Han tok difor og slengde ho mot veggen so fli­sarne spratt.
 
Einar visste knapt noko han var saa glad i som spel. Naar han høyrde dei spela dei beste lundarne, var det liksom det myrke [side 12] og tunge i hugen kvarv. Der kom som ein glytt av ei klaar og mild sol. Vonerne tok til aa leika fram so sterke og vaarfriske.
 
Og no hadde me fenge ein aandsstraum ut yver bygderne som kvævde dette fagre tonelive i den beste voksteren. Ja men­neskja er rar! Kor ofte legg ho ikkje stein paa si eigi byrd! –
­
Han høyrer steg attmed seg og vak­nar upp or sine draumar. Vegen gjeng i svingar upp mot varden. Han vert var eit ungt par koma gangande mot seg. Dei gjeng i leidstand. Guten ser han straks han ikkje kjenner; men gjenta tykkjer han aa kjenna paa lage.
 
I same blinken slær det ned i hugen hans:
 
»Eg meiner det er ho Ida !«
 
Han kjenner kor illt det gjer han.
 
Han gjeng imot dei, gjeng sagte fram­med dei, segjer ikkje eit ord; men i det dimme ljose i vaarkvelden møtest Einar og Ida med augo. Det straalar i augo deira. Desse straalar gløder gjenom deira likam og sjæl. Guten, som gjeng ved sida av ho, vert so rar i andlite; ho riv augo sine laus fraa Einar og kviskrar noko til han. ­–
 
[side 13]
 
Ei rid etter sit Einar paa ein berg­knaus. Han kjenner seg so framand og sorgfull. Byen synest han ikkje um len­ger. Ida hadde han halde av no ei rid. Han hadde ender og daa gjort seg von um aa faa ho. Men no tyktest han skyna, at det gjekk ikkje.
 
Ola Vik skulde snart reisa fraa byen til Oslo, og det live han no tok til aa faa kveikja upp, vilde vel snart slokna att.
 
Det var liksom ikkje noko meir aa liva etter her lenger.
 
Og heime i den vene bygdi? Um det ikkje var mykje upplysning og kunst aa faa tak i der, so livde ho daa der ætti hans. Og so ei gjenta som han visste elska han. Men det var eit par ting i vegen der og. Ho var arbeidsam, men so alt for lite ten­kjar og draumar, tykte han. Ho vart visst keidsam aa liva i lag med. Han fekk lik­som ikkje til aa halda av ho, slik som han ynskte. Og so vilde ikkje far hennar, at ho skulde taka ein fatiggut som han.
 
Men denne gjenta han nyleg raaka; tru kven ho gjekk i lag med? Han hadde­ sylvknappar i trøya og ei svær urlekkja. Han var visst av velstandsfolk.
 
Han fell i tankar. Han kjenner det [side 14] er noka han misunner denne ukjende man­nen. Han hev det største stræv med aa halda seg nokorlunde i ro.
 
Han er no komen ned i byen, mest ned til kyrkja. Han stend og stirer ei rid paa den gamle trekyrkja med taarne midt uppe paa take. Aa ja, her var lite stil og lite venleik. Men eit taarn var det daa. Det samla liksom alt godt i hugen, og lyfta tanken upp mot Gud. Der var det gleda og ljos og kvila; det menneskja lengtar so saart etter, – serleg naar ho er i eit slikt upprive huglag som Einar no var i.
 
Han gjeng so nedyver torge. Best det er, slær ein han paa aksli attanfraa. Han rys al igjenom.
 
»Nei so fortenkt du, Einar, gjeng lel« !
 
»Er du attkomen« ?
 
»Eg kom for ein fir-fem dagar sidan. Eg saag deg i gaar og i Markus-smoge; men eg naadde deg ikkje att. Du smatt inn paa ei krambud«.
 
Det er ein handverkssvein fraa heim­bygdi som talar til han. Han hev no vore heime som snarast.
 
»No, kor stod det til heime daa?»
 
»Berre godt.»
 
[side 15­]
 
»Var det noko nytt?
 
Han stirer paa Einar. Det var kome noko lurt i augo hans. Einar skynar det var noko som kom han ved, og manna seg upp til aa taka mot. Det kunde likso snart vera sorg som gleda.
 
»Fortel !«
 
»Bergsvein Torvik hev fridd til El­drid Kvalvaag.«
 
Eldrid var den vækja Eiuar trudde heldt av han. Han som no fridde til ho var den rikaste og stoltaste jordkaren i bygdi. Daa Einar no fekk denne tidend, prøvde han av all magt aa halda seg roleg; men han raudna lel yver heile andlite. Gjenta han saag der upp med Varden var som stroki utor hugen. No ei rid var det berre Eldrid han tenkte paa. Ho laag djupare, enn han fyrr viste um.
 
»Naar skal dei gifta seg daa ?«
 
Maale skjelv i han.
 
Dei [sic] andre flirer og ser med ljose augo paa venen sin.
 
»Han fekk nei«.
 
»Ja so; gjorde han det« ?
 
Einar prøver aa sjaa like sæl ut; men det lyser i augo lel.
 
»Gamlen var vel ikke retteleg god for [side 16] det nei. Han hadde visst ikkje havt mykje mot aa faa seg ein rik maag. Ja, du kann no tenkja yver dette no«, segjer han; »eg maa vest paa Holahaugarne ei snarærend«.
 
Han fær avstad. Einar vert gangande att aaleine.
 
Merkelegt, tenkte han. Enn ho gav denne rike jordkaren nei. Han fraa den store kvite laani. Var det for mi skuld? Det maatte vera det. Og so lite eg hev for­tent det. Er det ikkje underlegt at eg tyk­kjer bedst um dei gjentorne, som bryr seg minst um meg! Naar dei seint og tidleg sy­ner dei held af meg, slik som ho hev gjort, so rømer eg undan dei, og flyg etter slike som ho eg møtte no uppmed Varden. Men denne veila maa eg prøva aa heila. Det gjeng vel gale til slutt med den som fer sin veg fraa den som held trufast av han. ­–
 
»Svært so fortenkt du gjeng lel? Hev du høyrt nytt« ?
 
Det er ein kjenning som talar til han. Mest utan aa vita um det, er Einar no ko­men ned til Aalmenningen.
 
»Nei«.
 
»Thrane skal koma hit um nokre da­gar og halda eit foredrag«.
 
[side 17]
 
»Markus Thrane, den store arbeidar­føraren! Du lyg no vel ikkje?«
 
»Det er aldeles sant. Det skal verta noko aa høyra det, gut! Kor han skal den­gja rikfolke! Dei som søv paa varme, mjuke silkebolstrar til dei mest kovnar av fæle drau­mar um alt det gulle dei hev fenge ved aa pina ut arbeidsmannen.«
 
»Du trur rikfolke pinest no og daa?«
 
»Det tvilar eg ikkje paa. Sjaa paa denne rikmannen, som bur i dette kvit­maala slotte der burtanfor sunde, naar han gjeng for seg sjølv! Daa er det sume gon­ger liksom eit fjell skulde liggja nedyver han«.
 
»Ja, det er synd i slike folk som er so rike; ikkje minst synd er det i borni deira i dei som skuldlaust fær dragast med dei tunge plagorne som fylgjer rikdomen.«
 
»Synd i dei? Puhh! Slaa dei smaa og deil pengarne millom oss! so vert me kvitt herke.«
 
»Nei, ein skal fostra dei upp stig for stig til dei friviljugt segjer fraa seg rikdo­men. Men det gjeng ikkje so snart for seg. «
 
 »Ha, ha, ha-i! Fostra upp slike hard­hjarta udyr! Ja-visst ja! Eg sa smør, eg!«
 
[side 18]
 
»Det maa ganga det!«
 
»So spikarfast som du trur paa drau­marne hans Ola Vik! Eg gjekk snart min veg fraa han, eg. Eg tykte det vart for mykje sæle eventyrdraumar. Nei, Thrane det skal vera gut med ty i det! Han er ikkje rædd aa bruka storsleggja ender og daa. Han skulde me ha havt her alltid.«
 
--

Frå Edvard Langset: Menneskjor. Forteljing. Fosna. Hjaa Marie Normans efgs bokhandel. 1909. Elektronisk utgåve 2006 ved Jon Grepstad