Skikken

(Artikkel, 1898)

Av Edvard Langset

Ein dag tidleg paa hausten saag eg at grannen min sette ut sildegarn sør i Skipøyi. Dagen etter møtte eg honom, nettupp som eg rodde ut etter aaleteinorne mine.
 

          "Eg saag du var ute med garn i natt; kor gjekk det?" spurde eg og heldt upp aararne.

          " Nei, det var no aa kalla svart." 

          "Ja so; var det so reint fritt og?" tok eg uppatt tvilande. 

          "Ja, det var no for det vissaste det; eg fekk so vidt at me aat til middags no." 

          "Hadde du djupt slag?" 

          "Tvo famnar." 

          "Det var vel sju-umfarband-sild du fekk. Eg høyrde han fekk det han Per Hagen og her ein dagen."

          "Ja, ho sat best paa romt sju."

          - Eg visste skikken. Skulde ein vera retteleg fiskar, laut ein alltid segja mindre en det var. Der i grannelage var det berre tvo fiskarar som ikkje fylgde den aalmansskikken. Den eine av dei sa for mykje, og den andre like mykje som han fekk, og difor var desse tvo haldne for nokre toskar, - serleg han som sa som det var til.

          "Han sa han fekk kokesild, - daa maatte han faa minst ei halv tunna," tenkte eg. "Naar han nemnde tvo famnar i slag, so er det ikkje godt aa segja, anten det var ein famn elder fire han brukte. Men det er tidleg paa sumaren; eg set dei paa ein famn. Og naar han sa ho sat best paa romt sju, so meinte han kanskje trongt sju. Eg fær freista aa setja ut so. Dette um han Per Hagen dikta eg berre upp, for aa faa lokka noko ut av honom. - At ein ikkje ein gong kunde faa fylgja samvit og sanning i staden for skikken!"

          Eg tok med meg eldste sonen min og greidde fire av dei finaste garni mine inn i baaten, rodde i god tid um kvelden ut til Skipøyi, la til paa sørsida og gjekk upp paa ein høg pynt ovanfyre Garnviki, for aa sjaa paa kor djupt slag han hadde paa garni sine, naar han kom og sette dei ut.

          Eg laag der lenger en langt; men han kom ikkje.

          "Anten hev han vorte klen, elder so er det som han sa, at her ikkje er stort aa faa," tenkte eg, daa eg gjekk nedetter mot baaten.

          Morgoen etter, daa eg tok garni, var det berre ei lita sild i eit av dei.
          Paa heimvegen møtte eg grannen min.

          "Hev du vore i veg med garn du i natt?" sa han.

          "Ja eg hev det," svara eg halvt snurten.

          "Kor gjekk det daa?"

          "Ei sild."

          "Det var berre rart du umaka deg med aa setja ut og, daa du høyrde det var so lite den fyrre natti."

          "Eg trudde du fylgde skikken, du som andre, og ikkje sa som det var til."

          "Fraa i fjor, Ola, hev eg stræva etter aa fylgja sanningi, og ikkje skikken, med ordi mine."
          "Fraa i fjor, segjer du?"

          "Ja, kjem du ikkje i hug eg heldt paa og skulde setja live til daa?"

          "Ja, faa sjaa; var det ikkje med den sildebaaten?"

          "Jau, det var so. Eg hadde ut garn natti fyrr. Eg fekk ei god halvtunna med sild; men til grannen sa eg at eg fekk so nettast kokesild. Natti etter fekk eg daa vera aaleine, og eg fekk baaten søkkladd. Daa me skulde leggja yver fjorden, drengen og eg, kom han paa oss med eit vestanvindskast, og baaten gjekk full. Me hadde so visst sett til, hadde ikkje grannen min fenge set oss fraa seiegrunnen.

          "Du fekk meir hell kokesild i natt, Ola," sa han, daa baaten min var reist paa kjøl att og uppaust.

          "Ja, eg fylgde skikken i gaar, eg, og ikkje samvite, og difor vart det ikkje noko gagn i det store fiske mitt i natt helder. Etter dette vil eg freista aa gjera som du, aa tala sant baade paa sjø og land. Folk fær flira lenge nok."

          "Ja, prøv berre det, so vert me daa tvo saman, og seinare kjem kanskje fleire etter og," sa han.

          "Ja, eg og hev for det meste fylgt denne skikken fyrr; men no trur eg eg vil freista aa koma etter og vera tridjemann med dykk," sa eg og tok frami med aararne.

          "Ja gjer det, du. Eg trur ikkje du kjem til aa angra paa det."

          - Eg dreiv daa fiske som eg hadde gjort, berre med den skilnaden, at eg no bar fram tidender til folk, baade um fisk og sild, som dei var til.

          Dette fall daa lettare en eg hadde trutt i dei fyrste aari. Men ein gong var det berre paa nippen eg greidde denne prøva.

          Det var ei middagsøykt tett fyre skurden eg var sør i Valarne etter makk.

          Daa eg kom dit, la eg merke til nokre store sildemaasar, som eg tykte det var rart skulde vera der, daa det enno ikkje var spurt noko til sildi.

          Nettupp som eg rodde fraa land att, skokka maasarne seg saman eit lite stykke burtpaa, og paa den stavstille sjøen tykte eg eg saag uppfar av sild.

          Eg rodde burtetter, stillte meg fram i baaten med den eine aari, daa eg var komen mest burtaat, og speida meg inn i uppfari. Og der gjekk storsildi feit og fin, og so tjukk som ho skulde staa i not.

          Det var ikkje tvil um at ho vilde gaa paa garn til natti. Det var ingen annan en eg som visste um ho var komi. Men skulde eg tala um det?

          Eg saag upp igjenom vaagarne. Der stod det eine fiskarhuse etter det andre. Sadei som det var til? Hadde ikkje flestalle av dei gjort narr av dei som sa sant?

          Ja, eg veit ikkje korleis eg hadde kome til gjera denne gongen, hadde ikkje eit bibelord runne meg i hugen.

          Eg var no komen til den fyrste fiskarheimen; eg la til land og gjekk upp.

          Inne i stova stod faren og bøtte garn og skamma so smaatt paa eldste dotteri si for det ho ikkje lærde leksa si fort nok.

          "Det var berre rart du tala um og, dette," sa han, daa eg skulde til aa gaa att.

          "No kan eg det, far," sa gjenta og flidde far sin boki.

          "Les daa!"

          "Alt det som I vil at andre skal gjøre mod eder, det gjøre og I mod dem."

          "Ja, kan vera eg ikkje hadde vore god for aa gjera som eg hev gjort, eg helder, um ikkje nett dette bibelorde, ho las der hadde kome meg i tankarne," sa eg og gjekk.

          Morgoen etter var me eit heilt fylgje med garnbaatar som rodde aat land ladde med storsild.

          Sildi kom vel med. - Det hadde lenge vore so smaatt paa sjøen, at det tok til aa verta trongt um maten for mange.

          I di eg svinga upp mot nauststøi mi, heldt eg upp med aararne. Vaagen var som fyllt med ein samljod av glade røyster; folk som kom roande, talande og syngjande, og andre som tok imot dei.

          Eg vart so underleg glad. Eg tykte det var fyrste gongen eg kjende det i meg, kor mykje sterkare sanningi er en lygni.

          Eg snudde meg mot aust. Der rann soli, so so rein og fager, so eg vart sitjande og undra meg paa um ikkje verdi heldt paa aa skapast um.

          Bibelorde rann meg i tankarne att: "Alt det som de vil at andre skal gjera mot dykk, gjer de og det imot dei."

          "Ja, um dei i mannaheimen tok seg aalvor med aa leva etter desse ordi," tenkte eg, "daa vart verdi umskapt."
 
 
 

Frå Syn og Segn 1898. Kristiania: Det Norske Samlage. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad